İzolatör Şartnamesi ve Kabul Testleri: Üreticiden Ne İstemelisiniz?

Üretici seçimi yazısında doğru firmayı nasıl bulacağınızı anlatmıştık. Bu yazı bir sonraki adımı anlatıyor: firmayı seçtiniz, şimdi teklif dosyasına ve sözleşmeye ne yazacaksınız? İzolatör alımında mal sahibini koruyan belge katalog değil şartnamedir. Katalog üreticinin iddiasıdır; şartname sizin talebinizdir ve deney raporuyla kanıtlanır.

Üç deney ailesi: tip, prototip, üretim

İzolatör deneyleri üç ayrı soruya cevap verir ve üçü birbirinin yerine geçmez:

• Tip deneyi: "Bu ürün ailesi iddia edilen davranışı gösteriyor mu?" Ürünün tasarımını doğrular; hızlandırılmış yaşlandırma deneyleri de bu ailededir.
• Prototip deneyi: "Bu projenin parametreleriyle üretilen numuneler tasarımdaki gibi davranıyor mu?" Projeye özel numuneler üzerinde yapılır.
• Üretim (rutin) deneyi: "Binaya gidecek mesnetlerin her biri kabul kriterlerini sağlıyor mu?" Seri üretimin kalite kontrolüdür.

Sözleşmede üçünün de ayrı ayrı tanımlanması gerekir. En sık atlanan, üretim deneylerinin kapsamı ve kabul kriterleridir; oysa binanıza giren mesnetleri doğrulayan deney odur.

Standart haritası

Standart	Kapsamı
EN 15129	Avrupa'nın deprem koruma cihazları standardı. Türkiye projelerinde CE işaretlemesinin ve deney taleplerinin en yaygın dayanağıdır.
ISO 22762	Yalnızca elastomerik (kauçuk esaslı) mesnetleri kapsar. Sürtünmeli sarkaç izolatöre bu standartla deney şartı yazılamaz.
ASCE 7-22 Bölüm 17	ABD bina projelerinin çerçevesi; prototip ve üretim deneyi şartlarını tanımlar.
TBDY 2018 Bölüm 14	Türkiye'de deprem yalıtımlı binaların tasarım çerçevesi. Deney ve gözetim şartları proje şartnamesiyle somutlaşır.

Buradaki en sık hata ISO 22762'nin her izolatör tipini kapsadığını sanmaktır. Kapsamaz; sürtünmeli sarkaç bir sistem alıyorsanız deney şartlarını EN 15129 veya proje şartnamesi üzerinden kurmanız gerekir. TBDY tarafının ayrıntısı için Bölüm 14 yazısına bakın.

Şartnameye yazılacak 8 madde

1. Tasarım parametre seti: düşey yük, hedef periyot, tasarım yer değiştirmesi, sönüm. Üretici bu setin tamamına teklif vermeli; parametre eksikse teklifler karşılaştırılamaz.
2. Deney matrisi: hangi deney, hangi standarda göre, kaç numunede. Tip, prototip ve üretim deneyleri ayrı satırlar olarak yazılır.
3. Laboratuvar ve tanıklık: deneylerin akredite bir laboratuvarda yapılması ve mal sahibi temsilcisinin deneylere tanıklık hakkı. Üreticinin kendi laboratuvarı kullanılacaksa akreditasyon belgesi istenir.
4. Kabul kriterleri ve toleranslar: rijitlik ve sönüm değerlerinde kabul edilebilir sapma aralığı. "Standarda uygundur" cümlesi tek başına kriter değildir.
5. Tasarım ömrü kanıtı: yıl vaadi değil, hızlandırılmış yaşlandırma deney raporu. Standartlar izolatöre yıl cinsinden ömür atamaz; yapının tasarım ömrü boyunca çalışacağının deneyle gösterilmesini ister. Ayrıntı ömür ve bakım yazısında.
6. İzlenebilirlik: her mesnedin seri numarası, üretim kaydı ve deney raporu eşleşmesi. Teslimatta hangi mesnedin hangi rapora bağlı olduğu belli olmalı.
7. Teslimat ve depolama şartları: taşıma, saha depolama ve montaj öncesi kontrol prosedürü.
8. Devreye alma kaydı: montaj sonrası ilk muayenenin yapılması ve sonuçların işletme dosyasına işlenmesi. İleride yapılacak her periyodik muayenenin kıyas tabanı bu kayıttır.

Sık yapılan hatalar

• Katalogdaki "60 yıl ömür" tarzı ibareyi şartname yerine koymak. Ömür iddiası deney raporuyla desteklenmiyorsa sözleşmede bağlayıcılığı yoktur.
• Deney matrisini üreticinin standart paketine bırakmak. Paket, projenizin parametrelerini kapsamayabilir.
• Tanıklık hakkını yazmayı unutmak. Deney sonucuna itiraz etmek, deneyi izlemekten çok daha pahalıdır.
• Üretim deneylerini atlayıp yalnızca prototip raporuyla yetinmek. Prototip raporu binanıza giden mesnetleri değil, numuneleri anlatır.

Sonuç

İyi bir izolatör alımının özeti iki cümledir. Parametreleri siz verirsiniz, deneyle kanıtlanmış sonucu üretici teslim eder. Bu dengeyi kuran belge şartnamedir ve şartname, sözleşme imzalanmadan önce yazılırsa ucuzdur.

Kendi projenizin teklif dosyasını bu gözle kurmak isterseniz 30 veya 60 dakikalık bir online görüşme planlayın; deney matrisini ve kabul kriterlerini projeniz üzerinden birlikte netleştirelim.

Sık Sorulan Sorular

Tip deneyi ile prototip deneyi arasındaki fark nedir?

Tip deneyi ürün ailesinin tasarımını doğrular ve üreticinin genel dosyasında durur. Prototip deneyi sizin projenizin parametreleriyle üretilen numuneler üzerinde yapılır. Biri ürünü, diğeri projenizi anlatır; ikisi birbirinin yerine geçmez.

Üretici deneyleri kendi laboratuvarında yapabilir mi?

Yapabilir; kritik olan laboratuvarın akredite olması ve mal sahibi temsilcisinin deneylere tanıklık hakkının sözleşmede yazmasıdır. Akreditasyon ve tanıklık yoksa rapor, üreticinin kendi beyanından ibaret kalır.

ISO 22762 sürtünmeli sarkaç izolatörleri kapsar mı?

Hayır. ISO 22762 yalnızca elastomerik mesnetleri kapsar. Sürtünmeli sarkaç izolatörlerde deney şartları EN 15129 veya proje şartnamesi üzerinden tanımlanır.

İzolatör için kaç yıl garanti istemeliyim?

Standartlar izolatöre yıl cinsinden ömür atamaz; yapının tasarım ömrü boyunca çalışacağının hızlandırılmış yaşlandırma deneyleriyle gösterilmesini ister. Şartnameye yıl vaadi değil, yaşlandırma deney raporu ve periyodik muayene programı yazdırın.

Kabul kriterleri neye göre belirlenir?

Projenin tasarım parametrelerine göre: rijitlik ve sönüm değerlerinin tasarımda kullanılan değerlerden ne kadar sapabileceği toleranslarla tanımlanır. Bu toleranslar tasarım mühendisiyle birlikte belirlenir ve şartnameye yazılır.

Bu yazının İngilizcesi: Seismic Isolator Specifications and Testing: What to Require in Your RFQ