Depreme Dayanıklı Ev Nasıl Yapılır?

Depreme dayanıklı ev denince akla önce malzeme geliyor: betonarme mi çelik mi, hangi beton sınıfı. Oysa 1999 ve 2023 depremlerinden sonra yapılan hasar incelemelerinin ortak sonucu şu: yıkılan binaların çoğu malzemesi yüzünden değil, düzeni ve detayı yüzünden yıkıldı.

Aynı beton, aynı demir, aynı müteahhit. Biri ayakta, diğeri yok. Farkı yaratan şeyler proje aşamasında ve neredeyse bedelsiz alınan kararlar. Bu yazı, o kararları alınma sırasına göre anlatıyor.

Önce yük yolunu anlayın

Deprem, zemini yatayda hareket ettirir. Binanın kütlesi buna direnir ve bu direnç yatay bir kuvvet olarak ortaya çıkar. Bu kuvvetin çatıdan başlayıp döşemelerden, perde ve kolonlardan geçerek temele, oradan da zemine ulaşması gerekir.

Gördüğünüz her göçme fotoğrafı, bu zincirdeki bir kopukluktur. Bu yüzden bir bina hakkında sorulacak ilk soru "neyden yapılmış" değil, "çatıdan temele kesintisiz bir yol izleyebiliyor muyum" olmalıdır.

1. Zemin, projeden önce gelir

Zemin, deprem dalgasını büyütür. Yumuşak ve kalın zeminler, kayadaki sarsıntıyı birkaç kat artırabilir ve dalganın frekans içeriğini binaların en çok zorlandığı bandına kaydırır. Bir kilometre arayla iki özdeş bina çok farklı talep görebilir.

TBDY 2018 zemin sınıflarını ZA'dan ZF'ye kadar tanımlar. ZF, özel çalışma gerektiren zemindir: sıvılaşabilir zeminler, çok kalın yumuşak killer ve benzeri durumlar buraya girer. Zemin sınıfı doğrudan tasarım kuvvetlerine girer.

Büyütmenin ötesinde üç durum ayrıca incelenir:

Sıvılaşma. Suya doygun gevşek kum, güçlü sarsıntıda sıvı gibi davranabilir. Bina değil, altındaki zemin taşıma kapasitesini kaybeder.
Şev stabilitesi. Eğimli arazi hem heyelan riski hem de kademeli temel gibi yapısal karmaşıklık getirir.
Faya yakınlık. Yüzey kırığı, bir binanın dayanacak şekilde tasarlanabileceği bir şey değildir. Tek çözüm çekilme mesafesidir.

Zemin etüdü bir evrak işi değil, sonraki her kararın girdisidir. Etüt yapılmadan çizilen proje, hangi kuvvete karşı tasarlandığını bilmiyor demektir.

2. Düzen, dayanımdan önemlidir

Alacağınız en ucuz deprem performansı plan şemasından gelir ve erken karar verilirse hiçbir maliyeti yoktur.

Planda simetri

Kütle merkezi ile rijitlik merkezi çakışmıyorsa bina sarsıntı sırasında düşey bir eksen etrafında burulur. Burulma, dönme merkezinden en uzak köşeye talebi yığar ve önce orası kırılır. L, T ve U planlı binalar bunu geometrisi gereği yapar. Mimari böyle bir plan gerektiriyorsa doğru cevap, kanatları birbirinden ayıran derz bırakmaktır.

Düşeyde süreklilik

Dayanım ve rijitlik bir kattan diğerine ani düşmemelidir. Klasik göçme biçimi yumuşak kattır: zemin katın dükkân vitrini veya otopark için açılması, üstünde ise dolu duvarlı rijit katların oturması. Üst yapı neredeyse rijit kalırken tüm yer değiştirme talebini zemin kat karşılar ve göçer.

Benzer bir durum kısa kolon etkisidir. Yarım yükseklikte dolgu duvar, kolonun kısa bir parçasını serbest bırakır. Kısa parça tasarlandığından çok daha fazla kesme kuvveti çeker ve gevrek biçimde kırılır. 2023 depreminde ticari zemin katlı binalarda sıkça görüldü.

Perdeleri dağıtın

Perde duvarlar her iki doğrultuda, çevreye yakın ve dengeli dağılmış olmalıdır. Üç cephesi perdeli, dördüncüsü açık bina, bekleyen bir burulma problemidir.

3. Süneklik detayla sağlanır, dayanımla değil

Betonarme bir yapının depremde yapması istenen şey, kırılmadan önce çok yol almak ve bu sırada enerji yutmaktır. Buna süneklik denir ve neredeyse tamamen detaydan gelir:

Kolon uçlarında sarılma bölgesi. Kolonun alt ve üst uçlarında, tanımlanmış bir boy boyunca sık aralıklı ve kancaları doğru bükülmüş etriye. Betonarme çerçevedeki en önemli detay budur ve şantiyede en çok atlanandır.
Güçlü kolon, zayıf kiriş. Plastik mafsal kirişte oluşmalı, kolonda değil. Kirişte mafsallaşma yaşanabilir bir durumdur; kolonda mafsallaşma göçme mekanizmasıdır.
Kiriş-kolon birleşim donatısı. Birleşim bölgesi iki eleman arasındaki kuvvet aktarımını taşır. Donatısız birleşim kesme ile parçalanır.
Kenetlenme ve bindirme boyları. Kenetlenmemiş donatı, yapı açısından yok hükmündedir.

Dördü de proje kağıdında alınan, malzeme olarak neredeyse bedelsiz kararlardır. Kötü detay ve kötü denetimle kaybedilirler, bütçeyle değil.

4. Malzeme ve işçilik

Detay doğruysa malzeme sıradaki konudur:

Beton sınıfı. TBDY 2018 betonarme taşıyıcı sistemlerde en az C25 şartını getirir. Proje daha yükseğini gerektiriyorsa şantiyede düşürülmemelidir.
Donatı çeliği. Nervürlü ve belgeli. Düz donatı kenetlenme açısından zayıftır.
Paspayı. Donatının üzerindeki beton örtü hem yangına hem korozyona karşı koruma sağlar. Paspayı takozu kullanılmadan dökülen betonda donatı kalıba yapışır ve koruması kalmaz.
Vibrasyon ve kür. Yerleştirme ve bakım, karışım kadar belirleyicidir. Boşluklu dökülmüş beton, tasarlanan dayanımı vermez.

5. Yaralanmaların çoğu yapısal olmayan sebeplerden

Bina göçmediği depremlerde yaralanma istatistiklerine devrilen ve düşen eşyalar hâkimdir. Bu, konunun en ucuz ve en yüksek getirili kısmıdır:

Gardırop, kitaplık ve yüksek dolapları duvara sabitleyin; alçıpana değil, taşıyıcıya
Şofbeni ve termosifonu üst ve alt üçte birinden kayışla bağlayın
Üst dolaplara mandal takın
Yatak ve oturma gruplarının üzerine ağır tablo veya ayna asmayın
Doğal gazlı cihazlara esnek bağlantı yaptırın
Televizyonu ve raftaki ağır eşyayı sabitleyin
Ağır eşyayı alt raflara koyun

Ev alırken kontrol listesi

Yapısal rapor almadan önce kendinizin bakabileceği şeyler:

Yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni. Hangi yönetmelik döneminde yapıldığını bu belirler. 2000 öncesi yapı stoğu, modern süneklik detaylarından önce gelir.
Zemin etüt raporu. Var mı, hangi zemin sınıfı çıkmış.
Statik proje. Mimari değil, statik. Perde duvarların planda nasıl dağıldığına bakın.
Zemin katta yumuşak kat var mı. Dükkân vitrini veya açık otopark, üstünde dolu duvarlı katlar.
Sonradan yapılan müdahaleler. Kaldırılmış duvar, kesilmiş kolon, kapatılmış perde, sonradan eklenen kat. Kat maliklerine ve yöneticiye sorun.
Görünür hasar. Kolon ve kiriş uçlarında eğik çatlaklar, taşıyıcı elemanlarda beton dökülmesi.

Bunlardan biri bile şüphe uyandırıyorsa, satın almadan önce yapısal değerlendirme yaptırmak, alım fiyatının yanında küçük bir kalemdir.

Sismik izolasyon konut için mantıklı mı

Sismik izolasyon en yüksek performansı veren çözümdür, ama müstakil bir konut için genelde doğru araç değildir. Sistem tanımlı bir izolasyon katı, çevresinde serbest derz ve tesisatta esnek geçişler ister; periyot ayrımı da ancak yapı belirli bir kütleye ulaştığında anlam kazanır.

İzolasyon, deprem sonrası kullanımın kritik olduğu ya da içindekilerin binadan değerli olduğu yapılarda karşılığını verir: hastaneler, veri merkezleri, laboratuvarlar, büyük konut ve karma projeler. Bir ev için para; düzen, detay ve eşya sabitlemesinde daha çok iş görür.

Sonuç

Depreme dayanıklı ev bir malzeme seçimi değildir. Dürüst değerlendirilmiş bir zemin, burulması ve yumuşak katı olmayan bir plan, her düğümü bağlanmış bir yük yolu ve sabitlenmiş eşya. Bu dördü, bu sırayla, ayakta kalan binalarla kalmayanlar arasındaki farkın çoğunu açıklar.

Bir proje planlıyor ya da mevcut bir yapı için karar veriyorsanız bir görüşme planlayın; yapısal kararları kilitlemeden önce düzeni ve riskin gerçekte nerede olduğunu birlikte gözden geçirelim.

Sık Sorulan Sorular

Depreme dayanıklı ev nasıl olur?

Çatıdan temele kesintisiz ve bağlanmış bir yük yolu, burulma yaratmayan bir plan, yumuşak katı olmayan bir düşey düzen, kolon uçlarında doğru sarılma detayı ve sabitlenmiş eşya. Malzeme seçimi, düzen ve detay kalitesinin yanında çok daha az belirleyicidir.

Yumuşak kat nedir, neden tehlikelidir?

Üstündeki kata göre belirgin şekilde daha az rijit veya daha az dayanımlı olan kattır; genellikle dükkân vitrini veya açık otopark için açılmış zemin kat. Üst yapı rijit kalırken tüm yer değiştirme talebini o tek kat karşılar. Bu bir göçme mekanizmasıdır.

Zemin etüdü şart mı?

Evet. Zemin sınıfı doğrudan tasarım kuvvetlerine girer; sıvılaşma ve şev stabilitesi ayrıca değerlendirilir. Etüt yapılmadan hazırlanan proje, hangi deprem talebine karşı tasarlandığını bilmiyor demektir.

Ev alırken nelere bakmalıyım?

Yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni tarihi, zemin etüt raporu, statik proje ve perde duvarların plandaki dağılımı, zemin katta yumuşak kat olup olmadığı, sonradan yapılan müdahaleler ve taşıyıcı elemanlardaki görünür hasar. Şüphe varsa alımdan önce yapısal değerlendirme yaptırın.

Evime sismik izolasyon yaptırmalı mıyım?

Müstakil konutta genelde hayır. İzolasyon tanımlı bir izolasyon katı, serbest derz ve esnek tesisat geçişleri ister ve deprem sonrası kullanımın kritik olduğu yapılarda karşılığını verir. Konutta aynı bütçe; düzen, detay ve eşya sabitlemesinde daha çok iş görür.