Kahramanmaraş Depremi ve Sismik İzolasyonun Verdiği Dersler

6 Şubat 2023. Saat 04:17. Kahramanmaraş'ın Pazarcık ilçesinde, AFAD verilerine göre 7,7 büyüklüğünde bir deprem. 9 saat sonra, Elbistan'da 7,6 büyüklüğünde ikinci bir deprem. 11 ili etkileyen, 50.000'den fazla can kaybına yol açan, Cumhuriyet tarihinin en yıkıcı doğal afeti. Yaklaşık 38.000 bina yıkıldı, 200.000'den fazla bina ağır hasar aldı.

Ama bu trajedinin ortasında, dikkat çekici bir gerçek vardı: Sismik izolasyon teknolojisiyle inşa edilmiş yapılar, neredeyse hiç hasar almadı. Bu tesadüf değil, onlarca yılın mühendislik bilgisinin pratikte kanıtlanmasıydı.

Elbistan Devlet Hastanesi: Hasarsız ve Hizmette

Kahramanmaraş'ın Elbistan ilçesinde bulunan 378 yataklı Devlet Hastanesi (2017), ikinci depremin merkez üssüne yakın konumdaydı ve bölge son derece şiddetli bir sarsıntıya maruz kaldı.

Hastane, temel seviyesinde sismik izolatörler ile inşa edilmişti. Deprem sırasında izolatörler tasarlandığı şekilde çalıştı: yer hareketinin enerjisi izolasyon düzleminde sönümlendi ve üst yapıya iletilen sarsıntı büyük ölçüde azaldı. Hastane sallandı ama hasarsız çıktı ve hizmette kaldı.

Hastane içindeki manzara daha da çarpıcıydı. Yatan hastalar şiddetli bir sarsıntı yerine hafif bir sallanma hissetti. Tıbbi cihazlar, yatak başı monitörleri, oksijen sistemleri, hepsi yerinde kaldı. Hastane, depremin hemen ardından bölgenin en kritik sağlık merkezi haline geldi ve yaralıları kabul etmeye başladı. Çevredeki hastaneler kullanılamaz haldeyken, Elbistan Devlet Hastanesi tam kapasiteyle çalışıyordu.

Adana Şehir Hastanesi: Ölçülebilir Fark

Bölgedeki bir başka doğrulanmış örnek Adana Şehir Hastanesi'dir. 1.512 adet üçlü sürtünmeli sarkaç izolatör üzerine oturan hastane, 6 Şubat depremlerini yapısal ve yapısal olmayan hasar almadan atlattı ve %100 işlevsel kaldı. Not: Adana merkez üslerine uzak olduğu için yaşadığı sarsıntı orta düzeydeydi; asıl zorlu sınavı merkez üssüne yakın Elbistan verdi. Deprem sonrası keşif çalışmalarında, izolasyonun taban kesme talebini yaklaşık %75 azalttığı tahmin edildi. Bu, izolasyonun sağladığı kuvvet azalmasını gösteren, sahadan gelen somut bir çapadır.

Diğer İzolasyonlu Tesisler

Basına yansıyan örnekler arasında Malatya'daki sismik izolasyonlu Kadın Doğum ve Çocuk Hastanesi de depremi hasar almadan atlatan ve hizmet vermeye devam eden yapılar arasında aktarıldı. Bölge genelinde, Sağlık Bakanlığı'nın sismik izolasyon şartı kapsamında inşa edilmiş yeni hastaneler deprem sonrasında hizmet vermeye devam etti.

İzolasyonlu ve Geleneksel Yapılar: Fark Nerede?

Parametre	İzolasyonlu Hastaneler	Geleneksel Yapılar (Aynı Bölge)
Yapıya gelen deprem kuvveti	Belirgin biçimde azalır; Adana Şehir Hastanesi'nde keşif tahmini yaklaşık %75 taban kesme azalması	Azalma yok; kuvvet doğrudan taşıyıcı sisteme gelir
Yapısal Hasar	Elbistan ve Adana'da hasarsız	Bölgede yaygın ağır hasar ve yıkım
Kullanılabilirlik	Deprem sonrası kesintisiz hizmet	Onarım ya da yıkım nedeniyle aylarca kapalı kalabilir

Neden Bu Kadar Etkili?

Sismik izolasyonun 2023 depremindeki başarısı tesadüf değil. Prof. Kelly'nin (UC Berkeley) ve Prof. Constantinou'nun (University at Buffalo) onlarca yıllık araştırmalarında belgelendiği gibi, izolasyon sistemi yapının doğal periyodunu deprem enerjisinin yoğunlaştığı 0,1-1,0 saniye bandından, 2,5-4,0 saniye bandına taşır. Bu basit prensip, yapıya gelen kuvvetleri dramatik şekilde azaltır.

2023 depreminin ivme spektrumları incelendiğinde, kısa periyot bölgesinde (0,2-0,5 sn) çok yüksek ivme değerleri görülür, geleneksel yapılar tam bu bölgede "rezonansa" girer. İzole yapılar ise bu tehlikeli bölgeden uzakta, düşük ivmeli uzun periyot bölgesinde salınır.

Dünya Genelinde Benzer Başarılar

• 1994 Northridge, ABD: USC University Hospital (LRB izolasyonlu) sıfır hasarla çıktı. Çevredeki hastaneler tahliye edildi (Naeim & Kelly, 1999).
• 1995 Kobe, Japonya: West Japan Postal Computer Center ve diğer izole yapılar sıfır hasar. 6.434 can kaybının yaşandığı depremde izole binalarda ölüm yok.
• 2010 Maule, Şili (Mw 8,8): Depremin ardından Şili, hastane yapım programını ağırlıkla elastomerik izolasyon sistemleriyle kurdu; izolasyon kritik tesis standardının parçası haline geldi.
• 2011 Tohoku, Japonya (Mw 9,0): İzolasyonlu binalar bu depremde iyi performans gösterdi.

Neden Konutlarda Yaygın Değil?

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı 2013'ten bu yana, 1. ve 2. derece deprem bölgelerinde yapılacak 100'den fazla yataklı yeni hastanelerde sismik izolasyon şartı arıyor; 2023 depreminde bu kararın ne kadar doğru olduğu acı bir şekilde kanıtlandı. Ancak konutlarda, otellerde ve ticari yapılarda zorunluluk bulunmuyor. Bunun üç temel nedeni var:

Bilinç eksikliği: Ev sahibinin büyük çoğunluğu sismik izolasyonun varlığından bile habersiz. Müteahhitler, talep olmadığı için sunmuyor.

İlk maliyet algısı: %5-10 ek maliyet, toplam bütçeye bakıldığında küçük görünse de, Türkiye'deki konut piyasasında her kuruş hesaplanıyor. Oysa deprem sonrası onarım, taşınma ve kullanım kaybı kalemleri düşünüldüğünde bu prim, yüksek deprem tehlikeli bölgelerde kendini fazlasıyla geri ödeyebilen bir yatırımdır.

Yönetmelik boşluğu: TBDY 2018 sismik izolasyonu tanımlıyor ve tasarım kurallarını veriyor, ancak konutlar için zorunlu tutmuyor. Bu, müteahhitlerin "yasal olarak gerekli değil" diyerek geçiştirmesine olanak tanıyor.

Depremden Çıkarılan Ders

2023 depreminde izolasyonlu hastaneler: sıfır ölüm, sıfır hasar, hemen kullanılabilir. Geleneksel hastaneler: tahliye, nakil, aylarca kapalı. Aynı deprem, aynı bölge, tamamen farklı sonuçlar. Fark yapan tek şey: temel seviyesindeki izolatörler.

Sizin İçin Ne Anlama Geliyor?

Evinizi veya işyerinizi yeni inşa ediyorsanız, sismik izolasyon seçeneğini mutlaka değerlendirin. Mevcut binanız için endişeleniyorsanız, önce bir deprem risk değerlendirmesi yaptırın. Retrofit (mevcut yapıya izolasyon ekleme) teknik olarak mümkündür; maliyeti bina özelinde belirlenir, bodrum ve temel düzeninde yer ile geçici mesnetleme gerektirir.

Unutmayın: 2023 depreminde hayatını kaybeden 50.000'den fazla insanın büyük çoğunluğu, binaları içinde can verdi. Elbistan Devlet Hastanesi'ndeki hiç kimse yaralanmadı bile. Bu fark, mühendislik bilimiyle kapatılabilir.

Sismik izolasyonu kendi projeniz için değerlendirmek istiyorsanız, 30 ya da 60 dakikalık online danışmanlık görüşmesi planlayın; yapınızın durumunu ve izolasyonun potansiyel faydasını birlikte konuşalım.

Kaynaklar: AFAD (2023). 6 Şubat Kahramanmaraş Depremleri Raporu. | Naeim, F. & Kelly, J.M. (1999). Design of Seismic Isolated Structures. Wiley. | Kelly, J.M. (1997). Earthquake-Resistant Design with Rubber. Springer. | Constantinou, M.C. et al. (1990). NCEER Reports, University at Buffalo.